Άρθρα

Μένη Μαλλιώρη » Εκδηλώσεις, Εσωτερικό, Ομιλίες - Χαιρετισμοί » Σωματική ασθένεια και ψυχικές επιπτώσεις

Σωματική ασθένεια και ψυχικές επιπτώσεις

Ημερίδα, με θέμα: «Ψυχική και Σεξουαλική Υγεία της Γυναίκας»

Οργάνωση: Ελληνική Εταιρεία Αγωγής Ψυχικής και Σεξουαλικής Υγείας

ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

Καρκίνος Μαστού

Οι ψυχικές επιπτώσεις των σωματικών νόσων αξιολογήθηκαν πρόσφατα. Μόλις το 1977 προτάθηκε η ολιστική προσέγγιση των ασθενών, έναντι της καθαρά βιοιατρικής που ίσχυε μέχρι τότε και έγινε ευρέως αποδεκτό, ότι μία αποτελεσματική θεραπεία πρέπει να απευθύνεται ταυτόχρονα και στις τρεις διαστάσεις του ατόμου, δηλαδή, την βιολογική, την ψυχολογική και την κοινωνική. Αν αυτό ισχύει γενικότερα, είναι αυτονόητο ότι γίνεται επιτακτική ανάγκη σε χρόνιες παθήσεις και ειδικότερα σε εκείνες που εμπεριέχουν τον κίνδυνο του θανάτου.

Ο όρος Συμβουλευτική-Διασυνδετική Ψυχιατρική αναφέρεται στην από κοινού αντιμετώπιση ασθενών με παθολογικές και ψυχιατρικές διαταραχές δηλαδή στην συνεργασία του ψυχιάτρου με άλλες ιατρικές ειδικότητες. Σήμερα αναγνωρίζεται ότι η ψυχιατρική νοσηρότητα υπό την μορφή, οργανικής διαταραχής, κατάθλιψης ή άγχους είναι παρούσα σε υψηλό ποσοστό παθολογικών και χειρουργικών ασθενών. Ποιο συγκεκριμένα πάνω από το 50% των νοσηλευόμενων για σωματική πάθηση έχουν ψυχιατρική νοσηρότητα που χρήζει θεραπείας. Η υψηλή αυτή συχνότητα οφείλεται σε δύο παθογενετικούς μηχανισμούς:

• Η ψυχιατρική διαταραχή είναι δευτερογενής, λόγω παρουσίας κάποιας σωματικής νόσου όπως, π.χ. κατάθλιψη ή άγχος σε ασθενείς με στεφανιαία νόσο.

• Η ψυχιατρική διαταραχή είναι πρωτογενής και οδηγεί σε άλλα παθολογικά προβλήματα όπως π.χ. εξάρτηση από το αλκοόλ που οδηγεί σε κίρρωση ήπατος.

Οι γιατροί άλλων ειδικοτήτων συνήθως δεν αναγνωρίζουν τις ψυχικές παραμέτρους που προηγούνται, συνοδεύουν ή ακολουθούν σοβαρές, ή και όχι, σωματικές ασθένειες. Οι κυριότερες σωματικές παθήσεις που στην πορεία τους εμφανίζουν ψυχιατρικά συμπτώματα ή ενοχλήσεις είναι:

· Αids – κατάθλιψη, άγχος, διαταραχές προσανατολισμού

· Υπό ή υπερθυρεοειδισμός – άγχος, ευερεθιστότητα, διαταραχές σκέψης, ψευδαισθήσεις, κατάθλιψη

· Αναιμία – κατάθλιψη, αίσθημα ενοχής

·  Καρκίνος – κατάθλιψη, φόβος

· Σκλήρυνση κατά πλάκας – διπολική διαταραχή, μεταβολή της προσω-πικότητας

· Στεφανιαία νόσος – κατάθλιψη, άγχος, επιθετικότητα

Ειδικότερα στις γυναίκες μία συχνή σωματική νόσος με πολλές και ποικίλες ψυχικές επιπτώσεις είναι ο καρκίνος του μαστού.

Μια στις δέκα έως μία στις δεκατέσσαρες γυναίκες θα αναπτύξουν καρκίνο μαστού στη διάρκεια της ζωής τους, η συγκεκριμένη εντόπιση προκαλεί τους περισσότερους θανάτους, από κάθε άλλη μορφή καρκίνου, στις γυναίκες. Όμως στην διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών η έρευνα είχε σαν αποτέλεσμα την σημαντική βελτίωση της επιβίωσης και της ποιότητας ζωής των γυναικών με καρκίνο του μαστού. Η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης ανέδειξε και άλλες πτυχές του προβλήματος, τις ψυχοκοινωνικές, που συνδέονται άμεσα η και έμμεσα με την βασική νόσο και επηρεάζουν καθοριστικά, όχι μόνο την πορεία της νόσου, αλλά και την τελική της έκβαση.

Στον χειρισμό των ασθενών με καρκίνο αναφύονται πολλά ηθικά και δεοντολογικά προβλήματα, με πρώτο το καθήκον του θεράποντα ιατρού να ενημερώσει την ασθενή. Ο ιατρός πρέπει να σκεφτεί και να σεβαστεί, όχι μόνο το αναφαίρετο δικαίωμα του ασθενούς για ενημέρωση και συναπόφαση αλλά και το εξίσου σεβαστό δικαίωμά του, για τη μη ενημέρωση. Η επιθυμία των ασθενών για πληροφόρηση γύρω από τη διάγνωση και τις λεπτομέρειες της νόσου, μπορεί να αποτελεί περισσότερο έκκληση για ψυχική υποστήριξη παρά διάθεση για απόκτηση επιπλέον γνώσεων.

Μαστός – Εικόνα σώματος

Ο μαστός δεν είναι ένα απλό τμήμα του γυναικείου σώματος αλλά συμβολίζει δύο από τις ποιο σημαντικές πτυχές κάθε γυναίκας, την μητρότητα της και την ερωτική της υπόσταση. Όταν μία γυναίκα μαθαίνει ότι έχει καρκίνο μαστού, δεν έρχεται αντιμέτωπη μόνο με την βασική νόσο και τις βιολογικές της συνέπειες αλλά με μία σειρά αρνητικών σκέψεων και συναισθημάτων που περιστρέφονται γύρω από τον θάνατο και την εικόνα εαυτού. Παράλληλα ο καρκίνος του μαστού εμφανίζεται συνήθως, σε μία ηλικία που συντελούνται και άλλες αλλαγές όπως η εμμηνόπαυση, η φυσιολογική γήρανση, ο περιορισμός των ρόλων της, αν έχουν μεγαλώσει τα παιδιά της ή η επαγγελματική της ενασχόληση. Όλοι οι προαναφερόμενοι παράγοντες έχουν αρνητική επίδραση στην εικόνα του εαυτού της, στην αίσθηση θηλυκότητας και αποδοχής της από το περιβάλλον.

Είναι αλήθεια ότι όλα τα άτομα δεν αντιμετωπίζουν με τον ίδιο τρόπο μία σωματική ασθένεια. Ανάλογα με τον χαρακτήρα του, ο καθένας προσπαθεί, να κινητοποιήσει όλες τις δυνάμεις και εφεδρείες που διαθέτει, για να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Τα αποτελέσματα ποικίλουν ανάλογα με την προσωπικότητα της κάθε γυναίκας, μπορεί να είναι άμεσα, η να εμφανισθούν με καθυστέρηση, κάποιες φορές μάλιστα δεν γίνονται ποτέ εμφανή. Συνήθως παρουσιάζονται οι παρακάτω καταστάσεις:

1. Άρνηση. Η ασθενής αρνείται ενεργητικά κάθε αναφορά που σχετίζεται με την σοβαρότητα της κατάστασης. Στην περίπτωση του καρκίνου του μαστού π.χ., αρνείται κατηγορηματικά την διάγνωση, ενώ δικαιολογεί την χειρουργική επέμβαση με λόγια όπως : «δεν ήταν κάτι σοβαρό, απλώς έβγαλαν το στήθος για λόγους προληπτικούς». Δεν μιλά ποτέ από μόνη της για το θέμα και κλείνει γρήγορα την συζήτηση όταν κάτι αναφερθεί από κάποιον άλλον.

2. Μαχητικότητα.H ασθενής είναι αποφασισμένη να πολεμήσει και να νικήσει, κρατάει θετική στάση και ελπίζει. Συνήθως ψάχνει μόνη της για να συλλέξει όσες περισσότερες πληροφορίες μπορεί σχετικά με το νόσημά της και την αντιμετώπισή του. Ρωτάει τον γιατρό της όλες τις λεπτομέρειες για την κατάστασή, ή άλλες φίλες που τυχαίνει να πάσχουν από το ίδιο νόσημα. Αισθάνεται τυχερή που το ανακάλυψε έγκαιρα.

3. Στωική αποδοχή.Η ασθενής δέχεται την διάγνωση, δεν αναζητά επιπλέον πληροφορίες, εκτός αν προκύψουν καινούρια συμπτώματα, γενικά συνεχίζει να ζει όπως πριν χωρίς, να ασχολείται ιδιαίτερα με την νόσο.

4. Αποδοχή με συνοδό άγχος/θλίψη.Η ασθενής αντιδρά στην διάγνωση με υπερβολικό άγχος ή/και θλίψη. Όπως και οι γυναίκες με μαχητικό πνεύμα, επιδιώκει ενεργητικά να μάθει όσες περισσότερες πληροφορίες μπορεί, αλλά αντίθετα από τις πρώτες έχει την τάση να τις ερμηνεύουν με τρόπο αρνητικό και απαισιόδοξο. Αντιμετωπίζει ικανοποιητικά τις καθημερινές της υποχρεώσεις.

5. Απελπισία – αίσθημα εγκατάλειψης. Η ασθενής φαίνεται να έχει κυριευτεί απόλυτα από την διάγνωση. Είτε έχει είτε δεν έχει συμπτώματα, θεωρεί ότι είναι συνεχώς άρρωστη και μερικές φορές ενεργεί σα να πρόκειται να καταλήξει άμεσα. Η καθημερινή της λειτουργικότητα είναι απόλυτα επηρεασμένη και αποδιοργανωμένη.

Προσαρμογή – Αντιμετώπιση – Πρόγνωση

Η προσαρμογή στην σωματική νόσο δεν είναι στατική αλλά μετά τη διάγνωση μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου. Πάνω από τις μισές γυναίκες προσαρμόζονται από την αρχή χρησιμοποιώντας αυτό που ονομάστηκε πιο πάνω στωική αποδοχή. Ένα ποσοστό περίπου 15% αντιδρά με άρνηση και ένα άλλο 15% αντιδρά με μαχητικότητα. Μία στις δέκα γυναίκες περίπου μπορεί να αντιδράσει με απελπισία, ενώ λιγότερες, αντιδρούν με άγχος/θλίψη. Ένα έως δύο χρόνια μετά την διάγνωση μειώνονται αισθητά οι γυναίκες με μαχητικότητα και άρνηση, και έτσι εφτά στις δέκα εμφανίζουν στωική αποδοχή, μηχανισμός που αποτελεί τον κυρίαρχο τρόπο προσαρμογής και αντιμετώπισης των περισσοτέρων καρκίνων. Έρευνες έδειξαν ότι ο τρόπος αντιμετώπισης της νόσου καθώς και η προσωπικότητα των ασθενών επηρεάζουν την επιβίωση και την πρόγνωση. Η εκτίμηση της ψυχιατρικής νοσηρότητας σε άλλα σωματικά νοσήματα δεν είναι πάντα εύκολη. Το κυριότερο πρόβλημα αφορά στα κριτήρια με τα οποία θα διακριθούν οι «περιπτώσεις» από τις «μη περιπτώσεις». Τα υπάρχοντα διαγνωστικά εργαλεία αν και είναι έγκυρα και αξιόπιστα για την ανίχνευση πρωτοπαθών ψυχιατρικών διαταραχών δεν μπορούν το ίδιο καλά να διακρίνουν την παροδική «δυσφορία» που αποτελεί φυσιολογική αντίδραση σε ένα αρνητικό γεγονός από την «αληθινή» ψυχιατρική διαταραχή. Με τον όρο «αληθινή» εννοείται εκείνη η διαταραχή που θα κρινόταν από έναν ψυχίατρο ότι απαιτεί ειδική θεραπεία (φαρμακευτική ή/και ψυχοθεραπευτική). Τα ευρήματα των περισσοτέρων ερευνών δείχνουν ότι:

α) Το 25% των γυναικών εμφανίζουν δύο χρόνια μετά την διάγνωση αγχώδη συναισθηματική διαταραχή. Συνήθως η διαταραχή αυτή είναι ήπια ή αυτοδιαχειριζόμενη έτσι αρκετοί είναι εκείνοι που πιστεύουν ότι δεν υπάρχει λόγος να παραπέμπονται οι γυναίκες αυτές σε ψυχίατρο. Ένα 5% ωστόσο παρουσιάζει ενδείξεις σοβαρής ψυχιατρικής διαταραχής, κυρίως μείζονος κατάθλιψης που απαιτεί θεραπεία. Πρόσφατη μελέτη του 2005, αναφέρεται ότι στην διάρκεια του πρώτου έτους μετά την διάγνωση καρκίνου του μαστού το 48% των γυναικών εμφάνισαν άγχος, κατάθλιψη η και αμφότερα. Το ποσοστό μειώθηκε σε 25% στο δεύτερο χρόνο και στο 15% στο πέμπτο χρόνο. Οι παράγοντες κινδύνου για ψυχιατρικά προβλήματα μετά το πρώτο έτος, περιλάμβαναν προηγούμενο ιστορικό θεραπείας για κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα, έλλειψη μιας στενής διαπροσωπικής σχέσης (π.χ.συμβίωση με σύντροφο) και άλλες σοβαρές δυσκολίες μη σχετιζόμενες με την σωματική νόσο. Σημαντική κρίνεται η κοινωνική και ψυχολογική υποστήριξη ιδιαίτερα κατά το πρώτο έτος μετά την διάγνωση η την υποτροπή.

β) 30% των γυναικών μετά την χειρουργική θεραπεία παρουσιάζει δυσκολίες στην σεξουαλική προσαρμογή της (μείωση της επιθυμίας, μείωση της συχνότητας των επαφών, μείωση της ικανοποίησης). Ωστόσο η σεξουαλική αυτή δυσλειτουργία είναι συνήθως μέτριου βαθμού και μόνο σε ένα μικρό ποσοστό, 5%, είναι σοβαρή και εξαρτάται και από το είδος της επέμβασης (μαστεκτομή).

Ψυχιατρική Νοσηρότητα – Ποιότητα Ζωής

Οι γυναίκες που παρουσιάζουν ψυχιατρικές επιπλοκές λόγω σωματικής ασθένειας επηρεάζονται σε δύο κυρίως τομείς:

α) στην ποιότητα ζωής : σαφώς επηρεασμένη

β) στην πρόγνωση: π.χ. οι γυναίκες που εμφανίζουν μείζονα κατάθλιψη έχουν υψηλότερο ποσοστό τοπικής υποτροπής σε καρκίνο μαστού πρωίμου σταδίου. Πολλοί ερευνητές αναζήτησαν τους μηχανισμούς που οι ψυχολογικοί παράγοντες επιδρούν στην πορεία της νόσου και φαίνεται ότι επηρεάζουν την απάντηση του ανοσολογικού συστήματος της ασθενούς με τρόπο που εμποδίζει ή βοηθά στην καταστροφή των καρκινικών κυττάρων.

Θεραπεία των Ψυχιατρικών Διαταραχών

Οι ψυχιατρικές επιπλοκές σε περιπτώσεις σωματικής νόσου πρέπει πάντα να θεραπεύονται, διότι μειώνουν δραματικά την ποιότητα ζωής των ασθενών και επηρεάζουν την πρόγνωση.

1. Στη θεραπεία της μείζονος κατάθλιψης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα εξής:

α) η αξιολόγηση των αλληλεπιδράσεων φαρμάκων για την αντιμετώπιση της σωματικής νόσου και εκείνων που θα χορηγηθούν για την κατάθλιψη καθώς και της δυσλειτουργίας άλλων οργάνων του σώματος.

β) ο συνδυασμός φαρμακοθεραπείας με ψυχοθεραπεία κατά περίπτωση. Μερικοί υποστηρίζουν ότι η παραπομπή μιας γυναίκας σε ψυχοθεραπεία μπορεί να προσθέσει στο ήδη δυσβάστακτο φορτίο της σωματικής νόσου και το στίγμα που χαρακτηρίζει ακόμη, τις ψυχιατρικές διαταραχές.

2. Η θεραπεία των διαταραχών άγχους είναι επίσης επιβεβλημένη. Όταν η διαταραχή είναι βραχυχρόνια η χρήση βενζοδιαζεπινών φαίνεται να είναι μια καλή επιλογή χωρίς ιδιαίτερους κινδύνους για την δημιουργία εξάρτησης εφόσον προβλεφθεί η σταδιακή διακοπή τους. Σε περιπτώσεις που η αγχώδης διαταραχή είναι πιο μακροχρόνια η χρήση άλλων φαρμάκων είναι απόλυτα δικαιολογημένη.

3. Για τις σεξουαλικές διαταραχές σπάνια απαιτεί ειδική θεραπεία εκτός αν την ζητήσει η ίδια η γυναίκα. Βεβαίως, οι γυναίκες ασθενείς σπάνια θα αναφέρουν το θέμα αυτό στον γιατρό τους. Γι’αυτό κρίνεται σκόπιμο ο γιατρός να ρωτάει απευθείας την γυναίκα χρησιμοποιώντας ανοιχτές ερωτήσεις. Οι περισσότερες γυναίκες τότε με μεγάλη προθυμία θα απαντήσουν εάν αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα και θα ενδιαφερθούν να μάθουν με ποιο τρόπο μπορούν να το λύσουν. Για τις ήπιες και παροδικές διαταραχές η απλή υποστήριξη είναι επαρκής.

Το κοινωνικό υποστηρικτικό σύστημα που διαθέτει η γυναίκα που νοσεί φαίνεται να παίζει κρίσιμο ρόλο στην προσαρμογή της στη νόσο και στην επακόλουθη δυσφορία. Ιδιαίτερο ρόλο διαδραματίζουν τα μέλη της οικογένειας και ο σύζυγος της γυναίκας. Ο ρόλος παραγόντων του κοινωνικού περιβάλλοντος της γυναίκας στην πρόκληση σωματικών ασθενειών όπως π.χ. καρκίνου του μαστού έχει μελετηθεί με διάφορες αναδρομικού τύπου επιδημιολογικές έρευνες. Μια τελευταία έρευνα έδειξε ότι σοβαρά γεγονότα ζωής κατά την διάρκεια των προηγουμένων 5 ετών πριν την διάγνωση, αυξάνουν τον κίνδυνο για καρκίνο του μαστού από 3 έως 11 φορές. Τέτοια σοβαρά γεγονότα ζωής είναι μεταξύ άλλων ο θάνατος αγαπημένου προσώπου και η σοβαρή αρρώστια στο οικογενειακό περιβάλλον.

Η αντιμετώπιση των γυναικών με σοβαρή σωματική νόσο είναι σίγουρα μια επίπονη και ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία. Το ίδιο ισχύει και για την ανίχνευση των πιθανών αιτιολογικών παραγόντων. Ωστόσο δεν πρέπει ποτέ να μας διαφεύγει ότι οι ανάγκες των ασθενών που πάσχουν, δεν ταυτίζονται πάντοτε με τις επιστημονικές ανάγκες και επιδιώξεις όσων έχουν το «προνόμιο» να διαγιγνώσκουν και να θεραπεύουν το νόσημα αυτό. Οι έρευνες πολλών ετών κατέδειξαν ότι οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στην αποκατάσταση των ασθενών. Οι θεράποντες που αναλαμβάνουν την καθαρά βιολογική θεραπεία πρέπει να αναγνωρίζουν τις ψυχικές επιπτώσεις και να επεμβαίνουν, εκτός από τις περιπτώσεις εκείνες όπου απαιτείται ή συνεργασία με τους ειδικούς.-

Μένη ΜΑΛΛΙΩΡΗ, Ψυχίατρος, Επίκουρη Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών, Αντιπρόεδρος Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Πρόληψη και τον Έλεγχο των Νόσων (ECDC), π.ευρωβουλευτής

Ταξινομημένο σε: Εκδηλώσεις, Εσωτερικό, Ομιλίες - Χαιρετισμοί