Άρθρα

Μένη Μαλλιώρη » Εκδηλώσεις, Εσωτερικό, Ομιλίες - Χαιρετισμοί » Ο πολυδιάστατος ρόλος του ψυχιάτρου και οι συνακόλουθες ευθύνες

Ο πολυδιάστατος ρόλος του ψυχιάτρου και οι συνακόλουθες ευθύνες

Επιστημονική διημερίδα με θέμα: «Ψυχιατρική & Δίκαιο. Μια διεπιστημονική προσέγγιση»

Διοργάνωση:Πανεπιστήμιο Αθηνών (Τμήμα Νομικής)
Πανεπιστήμιο Αθηνών (Τμήμα Ιατρικής)
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Τμήμα Νομικής)

Οι ψυχικές ασθένειες αποτελούν τον αθέατο δολοφόνο της Ευρώπης, ανακοίνωσε ο Ευρωπαίος Επίτροπος για την Υγεία και την Προστασία των Καταναλωτών, κ. Μάρκος Κυπριανού, ζητώντας να δοθεί μεγαλύτερη πολιτική προτεραιότητα στον τομέα της ψυχικής υγείας.

Ο πόνος και η δυστυχία που προκαλούν οι ψυχικές ασθένειες δεν είναι δυνατόν να αποδοθούν με αριθμούς. Σε όλο τον κόσμο, 121 εκ. άνθρωποι υποφέρουν από κατάθλιψη, 70 εκ. από προβλήματα που έχουν σχέση με τον αλκοολισμό, 24 εκ. από σχιζοφρένεια και 37 εκ. από άνοια. Οι ψυχικές ασθένειες προσβάλλουν κάθε χρόνο πάνω από το 27% των ενηλίκων Ευρωπαίων και ευθύνονται για τους περισσότερους από τους 58.000 ετήσιους θανάτους λόγω αυτοκτονίας. Η κατάθλιψη και οι αγχώδεις διαταραχές είναι τα συνηθέστερα ψυχικά προβλήματα και εκτιμάται ότι έως το 2020 η κατάθλιψη θα αποτελεί την συχνότερη ασθένεια στον αναπτυγμένο κόσμο και την δεύτερη αιτία ανικανότητας στον κόσμο.

Το επίπεδο ψυχικής υγείας επηρεάζει επίσης σε σημαντικό βαθμό την κοινωνική και οικονομική ευημερία (εκτιμάται ότι στην ΕΕ το κόστος ανέρχεται στο 3% – 4% του ΑΕΠ). Οι διανοητικές διαταραχές, αποτελούν την κύρια αιτία της πρόωρης συνταξιοδότησης και των συντάξεων αναπηρίας. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του 2000, οι ψυχικές και νευρολογικές διαταραχές ευθύνονται για το 31% των ετών ζωής με ανικανότητα και για 6 από τις 20 κύριες αιτίες ανικανότητας παγκοσμίως. Μέχρι και 28% των υπαλλήλων στην Ευρώπη δηλώνουν ότι υποφέρουν από εργασιακό άγχος με τους Έλληνες να κατέχουν την πρωτιά, δηλώνοντας άγχος στην εργασία σε επίπεδο 55%.

Στο πλαίσιο όλων αυτών των δεδομένων και των επιπτώσεών τους στο κοινωνικό σύνολο δεν είναι παράδοξο ότι δευτερογενώς τα ψυχικά νοσήματα επιβαρύνουν αναπότρεπτα και σημαντικά το δικαστικό και το ποινικό σύστημα μιας χώρας.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει την ψυχική υγεία σαν μία κατάσταση ευεξίας στην οποία το άτομο ανταποκρίνεται στις δυνατότητές του/της, μπορεί να αντιμετωπίσει τα αναμενόμενα άγχη της ζωής, μπορεί να εργαστεί παραγωγικά και γόνιμα, και είναι σε θέση να συνεισφέρει στην κοινότητά του/της.

Η κακή ψυχική υγεία αντίθετα, συνεπάγεται πολλαπλά και ποικίλα προβλήματα όπως η ένταση, η μειωμένη λειτουργικότητα, το άγχος, αλλά και οδηγεί σε σοβαρότερα συμπτώματα και διαταραχές, όπως η σχιζοφρένεια και η κατάθλιψη.

Παρά τις διαπιστώσεις αυτές, η σιωπή γύρω από τα θέματα ψυχικής υγείας κράτησε πάρα πολύ. Επί αιώνες και σε πολλές κοινωνίες οι θρησκευτικές η οι περί την ψυχή δοξασίες, καθόριζαν τον τρόπο της αντιμετώπισης των ψυχικά ασθενών. Και ο στιγματισμός, οι διακρίσεις, η έλλειψη σεβασμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια των ψυχικά πασχόντων, αποτελούσαν τον κανόνα μέχρι και πρόσφατα.

Μολονότι, ωστόσο, εξακολουθούν να παρατηρούνται κρούσματα αρνητικής αντιμετώπισης των προβλημάτων της ψυχικής υγείας, είναι, εν τούτοις, γεγονός ότι ο 20ος αιώνας μετέθεσε την έμφαση, από τον εγκλεισμό και την προστασία, στην φροντίδα και την θεραπευτική αντιμετώπιση των ατόμων με ψυχική διαταραχή και αναπτύχθηκε σταδιακά μια πιο ανθρωποκεντρική προσέγγιση.

Σήμερα γίνεται ευρέως αποδεκτό ότι η σημασία της ψυχικής υγείας, η αλληλεξάρτησή της με την σωματική υγεία και η επιβάρυνση που προκαλούν οι ψυχικές διαταραχές σε προσωπικό, οικογενειακό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο απαιτούν μεγαλύτερη αναγνώριση από τους ειδικούς, τους επαγγελματίες άλλων κλάδων, τους υπεύθυνους για την διαμόρφωση πολιτικής, αλλά και από την ευρύτερη κοινωνία. Αυτό επιβεβαιώνεται σε σημαντικό βαθμό, όχι μόνο με την μετάβαση από συστήματα βασισμένα σε νοσοκομειακές μονάδες σε συστήματα βασισμένα στην κοινότητα, την γνωστή σε όλους Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση ή Αποϊδρυματοποίηση, αλλά και από το γεγονός ότι μόλις τον προηγούμενο μήνα προτάθηκε, για πρώτη φορά στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πολιτική στον τομέα της ψυχικής υγείας.

Η πρόταση αυτή αναφέρει σαν πρώτη προτεραιότητα την παροχή αποτελεσματικών και υψηλής ποιότητας υπηρεσιών περίθαλψης και θεραπείας αλλά ταυτόχρονα περιλαμβάνει και την αντιμετώπιση ηθικών ζητημάτων όπως είναι τα θεμελιώδη δικαιώματα των πασχόντων από ψυχικές ασθένειες. Πάντως, ενώ οι καθαρά ιατρικές παρεμβάσεις διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην αντιμετώπιση των ψυχιατρικών διαταραχών, δεν μπορούν από μόνες τους να αντιμετωπίσουν και να αλλάξουν τους κοινωνικούς καθοριστικούς παράγοντες που συνδέονται με την αιτιολογία, την βελτίωση, την επιδείνωση, την υποτροπή η την σταθεροποίηση της ψυχικής νόσου.

Όπως αναφέρει και η στρατηγική του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, απαιτείται ολοκληρωμένη προσέγγισηπου θα καλύπτει την παροχή θεραπείας και περίθαλψης των ασθενών, αλλά και πολλές άλλες δράσεις, όπως για παράδειγμα εκείνες που απευθύνονται στον γενικό πληθυσμό µε σκοπό την προαγωγή της ψυχικής υγείας, την πρόληψη της νόσου, την αντιμετώπιση των προκλήσεων που συνδέονται µε το στιγματισμό και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Είναι ακριβώς αυτή η σφαιρική αντίληψη χειρισμού των ψυχικών διαταραχών, που προσδιορίζει τον πολυδιάστατο ρόλο του ψυχιάτρου και συνακόλουθα τις ευθύνες, τις υποχρεώσεις και τις συνέπειες που ο ρόλος αυτός, εμπεριέχει. Δηλαδή ο ψυχίατρος οφείλει να είναι:

  1. θεματοφύλακας της ψυχικής υγείας, με συγκεκριμένες προληπτικές παρεμβάσεις προστασίας από νοσογόνες συνθήκες η άλλους παράγοντες κινδύνου. Αναφέρομαι βέβαια σε παρεμβάσεις που αφορούν στο άτομο, στην οικογένεια, στο σχολείο, στον εργασιακό χώρο, στην ευρύτερη κοινωνία, σε ειδικές η ευπαθείς ηλικιακά, ομάδες πληθυσμού,
  2. θεραπευτής του ψυχικά ασθενούς. Η ψυχική νόσος δεν είναι μία διαταραχή με σαφές βιολογικό υπόστρωμα όπως οι περισσότερες ασθένειες αλλά η συνέπεια περίπλοκων αλληλεπιδράσεων βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Επιβάλλεται ως εκ τούτου πολυδιάστατη και συχνά μακροχρόνια ιατρική παρακολούθηση,
  3. υποστηρικτής και ουσιαστικός συντελεστής στην προσπάθεια κοινωνικής και επαγγελματικής επανένταξης του ψυχικά ασθενούς δεδομένου ότι αυτή συνιστά αναπόσπαστο τμήμα μιας ολοκληρωμένης θεραπείας,
  4. σύμβουλος του ευρύτερου περιβάλλοντος του ασθενούς δοθέντος ότι το βάρος της ψυχικής νόσου είναι μία οικογενειακή με την ευρεία έννοια υπόθεση,
  5. υπερασπιστής της συνολικής αξιοπρέπειας και προστασίας των δικαιωμάτων του ασθενούς, κυνηγός του στίγματος,
  6. συνήγορος για τις κατά περίπτωση αστικές η και ποινικές ευθύνες του ψυχικά πάσχοντος,
  7. πραγματογνώμονας για τις εκάστοτε ανάγκες αντικειμενικής περιγραφής των επιπτώσεων της ψυχικής διαταραχής (εκούσια-ακούσια νοσηλεία, δικαστική συμπαράσταση),
  8. σύμβουλος στον σχεδιασμό και στην εφαρμογή πολιτικών για την κάλυψη των αναγκών στον τομέα της ψυχικής υγείας,
  9. ουσιαστικός συμμέτοχος στην διαμόρφωση της νομοθεσίας που άμεσα η έμμεσα σχετίζεται με τα θέματα της ψυχικής νόσου.

Όλα αυτά περιγράφουν ένα σημαντικότερο τμήμα του πολυδιάστατου ρόλου του ψυχιάτρου. Πρόσφατα, όμως, και συγκεκριμένα τον Ιούλιο του 2004, κυκλοφόρησε η ελληνική έκδοση των οδηγιών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Πολιτική και τις Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας. Ένα από τα εγχειρίδια ασχολείται με το ζήτημα της Συνηγορίας για την Ψυχική Υγεία που περιγράφεται σαν ένα σημαντικό μέσο για την αύξηση της συνειδητοποίησης, την διασφάλιση πολιτικής προτεραιότητας, την βελτίωση της νομοθεσίας, την ανάπτυξη υπηρεσιών, την επιμόρφωση και συνεχή εκπαίδευση, την μείωση του στίγματος και των διακρίσεων. Η έννοια της συνηγορίας περιλαμβάνει επίσης τις ανάγκες και τα δικαιώματα των ατόμων με ήπιες ψυχικές διαταραχές, καθώς και τις ανάγκες του γενικού πληθυσμού. Πράγμα που, αναπόφευκτα, διευρύνει το πλαίσιο των θεσμικών, κοινωνικών και επιστημονικών φορέων στην αρμοδιότητα των οποίων θα πρέπει να ενταχθεί αυτή η έννοια, ώστε να εξασφαλίζεται, έτσι, η δυνατότητα έγκαιρης και έμπρακτης λήψης των κατάλληλων διορθωτικών μέτρων όπου και όταν αυτά απαιτηθούν.

Όλα αυτά βέβαια δεν σημαίνουν ότι υποκαθίσταται εντελώς ο εγγενής πολυδιάστατος ρόλος του ψυχιάτρου που εξακολουθεί να είναι ενεργός και αναγκαίος. Στην σύγχρονη, όμως, κοινωνία ο ρόλος αυτός επιβάλλεται να συμπληρωθεί αφενός με την σύμπραξη κάθε συνειδιτοποιημένου πολίτη στην λυσιτελή αντιμετώπιση των θεμάτων ψυχικής υγείας και αφετέρου με την ενεργότερη διεπιστημονική-πρωταρχικά νομική και δικαστική-συνεργασία. Γνωρίζω ότι η προσέγγιση αξιολόγησης γενικότερα και καταλογισμού ειδικότερα του ψυχικά ασθενούς, γίνεται από διαφορετική σκοπιά από τον ψυχίατρο σε σχέση με τον νομικό. Ο ψυχίατρος εστιάζει την περιγραφή και το ενδιαφέρον του στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων του ασθενούς ενώ ο νομικός-δικαστής στην προστασία και ασφάλεια του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου. Ελπίζω συνομιλίες σαν αυτές που έλαβαν χώρα στην διάρκεια της διημερίδας να διαγράψουν τον κοινό τόπο των 2 αυτών προσεγγίσεων και να οδηγήσουν στην λεκτική και όχι μόνο συμφιλίωση που θα οδηγήσει και σε ουσιαστικότερη σύμπραξη.

ΜΕΝΗ ΜΑΛΛΙΩΡΗ
Επικ. Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Παν. Αθηνών
Αντιπρόεδρος Ευρωπαϊκού Κέντρου για την
Πρόληψη και τον Έλεγχο των Νόσων

Ταξινομημένο σε: Εκδηλώσεις, Εσωτερικό, Ομιλίες - Χαιρετισμοί · Ετικέτες: