Άρθρα

Μένη Μαλλιώρη » Εκδηλώσεις, Ευρωβουλή, Ομιλίες - Χαιρετισμοί » Βιοτεχνολογία, Παρόν και Μέλλον – Επιστήμη, Εφαρμογές, Βιοηθική

Βιοτεχνολογία, Παρόν και Μέλλον – Επιστήμη, Εφαρμογές, Βιοηθική

Αθήνα, 8 Μαρτιου 2001

Ημερίδα με θέμα: «Βιοτεχνολογία, Παρόν και Μέλλον – Επιστήμη, Εφαρμογές, Βιοηθική»

Οργάνωση: Ινστιτούτο Στρατηγικών και Αναπτυξιακών Μελετών (Ι.ΣΤ.Α.ΜΕ) «Ανδρέας Παπανδρέου»

Εφαρμογές – Ηθικά, Νομικά και Κοινωνικά ζητήματα

Να ευχαριστήσω κι εγώ τους οργανωτές.

Θα προσπαθήσω, πολύ επιγραμματικά, να δώσω κάποια συμπληρωματικά στοιχεία σ’ αυτά που ανέφερε ο κύριος Κουμάντος, λέγοντας βέβαια εισαγωγικά ότι εγώ έμαθα πως όπου υπάρχει ένας μύθος χρησιμοποιείται για να μας πει μια αλήθεια.

Ξεκινάμε λοιπόν με το πρώτο ψήφισμα του 1989, σχετικά με τα δεοντολογικά και νομικά προβλήματα που προκύπτουν από τις γενετικές επεμβάσεις.

Ήταν ένα ψήφισμα που προκάλεσε πάρα πολύ μεγάλο διάλογο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο διότι είχε 15 επιμέρους τομείς, που, κατά τη γνώμη μου, αγγίζουν όλες τις διαφορετικές πτυχές των ζητημάτων που προκύπτουν από τις γενετικές επεμβάσεις, μιλώντας βέβαια περισσότερο για τον ανθρώπινο οργανισμό.

Και είναι μια ευτυχής συγκυρία ότι ο πρώτος ομιλητής περιορίστηκε στα φάρμακα και στα φυτά, η κυρία Παπανικολάου περισσότερο στα τρόφιμα και έτσι έρχεται η τρίτη ενότητα, η οποία αφορά στα ζώα και τον άνθρωπο, να συμπληρώσει τη συνολική εικόνα.

Για να δούμε λοιπόν τι έχει συμβεί τα τελευταία δέκα χρόνια στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ποιά ψηφίσματα πέρασαν και τι περιεχόμενο είχαν.

Η δική μου γενική αίσθηση είναι ότι έχουμε μια έκπτωση ήθους και ύφους.

Οι απαγορεύσεις, δυστυχώς, όλο και περισσότερο εξασθενούν.

Συμπληρώνοντας αυτά που ανέφερε η κυρία Παπανικολάου, θα ήθελα να πω ότι στα θέματα δημόσιας υγείας και περιβάλλοντος σαφώς θα έπρεπε να ισχύει η Αρχή της Προφύλαξης και της Πρόληψης.

Σε θέματα δημόσιας υγείας, οι ενδείξεις αρκούν, δεν πρέπει να έχουμε αποδείξεις. Και για όσο παραμένουν οι ενδείξεις, πρέπει με απόλυτο τρόπο να εφαρμόζεται η Αρχή της Προφύλαξης και της Πρόληψης. Δεν έχω την αίσθηση ότι αυτό έχει γίνει στα περιβαλλοντικά θέματα ή στα θέματα της δημόσιας υγείας. Διότι όταν από τα 240 δείγματα που αφορούν στην ασφάλεια των τροφίμων έχουμε στη χώρα μας 14 θετικά, πώς εφαρμόζεται η Αρχή της Πρόληψης και της Προφύλαξης;

Στο ψήφισμα αυτό αναφέρεται καταρχάς ότι οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται πρέπει να είναι τέτοιες και να εξεταστούν με τέτοιο σχολαστικό τρόπο ώστε να καλύπτονται όλες οι κοινωνικές, οικονομικές, οικολογικές, υγειονομικές, δεοντολογικές, νομικές και ψυχολογικές επιπτώσεις.

Στη συνέχεια, αναφερόμενο στο νομικό πλαίσιο, επισημαίνει πόσο δύσκολο είναι να θέσει κάποιος το όριο μεταξύ της ελευθερίας που πρέπει να υπάρχει στον τομέα της επιστήμης και της έρευνας και του σημείου που αυτή η ελευθερία τελειώνει, γιατί αρχίζει το θέμα της αξιοπρέπειας του ατόμου και των πληθυσμιακών ομάδων.

Διότι, κάνοντας τις γενετικές παρεμβάσεις, αγγίζουμε σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό το άτομο. Μπορεί όμως να αγγίξουμε, κι αυτό είναι ακόμα πιο τρομερό, ολόκληρες πληθυσμιακές ομάδες, εάν κάποιος το αποτολμήσει.

Ο τρίτος τομέας του ίδιου πάντα ψηφίσματος είχε σχέση με την ανάλυση των γονιδιωμάτων γενικά. Έλεγε για το κατά πόσον πρέπει να παρέμβουμε ώστε να καθορίσουμε ορισμένα γενετικά πρότυπα, τα οποία θα έχουμε τη δυνατότητα να επαναλάβουμε, και να εξαλείψουμε κάποια άλλα που δεν θεωρούνται πρότυπα  κατάλληλα για αναπαραγωγή.

Ο τέταρτος τομέας μιλούσε για την ανάλυση των γονιδιωμάτων στον εργασιακό χώρο. Εξέταζε δηλαδή την περίπτωση η τεχνολογία μας να φτάσει σ’ ένα σημείο τέτοιο που να μπορούμε να αποκλείουμε τους ευπαθέστερους εργαζόμενους, διότι θα γνωρίζουμε ότι μπορεί μετά από 2 χρόνια να νοσήσουν, καθώς και το δικαίωμα που μπορεί να έχει ο εργοδότης να ζητά αυτού του τύπου την ανάλυση προκειμένου να προχωρήσει σε προσλήψεις. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο παίρνει θέση σ’ αυτό λέγοντας ότι κάτι τέτοιο δεν πρέπει να συμβεί. Διάκειται δηλαδή αρνητικά στη χρήση των αναλύσεων αυτών από πλευράς εργοδότη. Και εάν, παρ’ ελπίδα, συντρέχει λόγος να χρησιμοποιηθεί αυτή η μεθοδολογία, τότε πρέπει να αναφέρεται μόνο στην παρούσα κατάσταση υγείας, να είναι δικαίωμα που, αν θέλει, το χρησιμοποιεί ο εργαζόμενος, καθώς επίσης να μπορεί να προσφύγει σε γιατρό που δεν ανήκει στην εταιρεία, αλλά είναι της επιλογής του.

Η πέμπτη ενότητα αφορά στην ανάλυση των γονιδιωμάτων ενώπιον του δικαστηρίου – αυτό που αναφέρατε, κύριε Κουμάντε – με μια άλλη έννοια: του κατά πόσον ο δικαστής στην ακροαματική διαδικασία έχει τη δυνατότητα να ζητήσει γονιδιακό υλικό προκειμένου να καθορίσει την ψυχοπαθολογία σε σχέση με την αξιόποινη πράξη. Και βέβαια, το ψήφισμα δίνει αυτή τη δυνατότητα σε πολύ περιορισμένες περιπτώσεις και εφόσον το θεωρεί απαραίτητο ο δικαστής. Διότι, ανεξαρτήτως αυτού που αναφέρατε, ακόμα και ένα τμήμα της γενετικής ταυτότητας είναι, με βάση τις αρχές της ελευθερίας, μια πληροφορία που πρέπει να κρατηθεί μυστική, που δεν μπορεί να είναι διαθέσιμη, έστω κι αν δεν είναι η συνολική γενετική ταυτότητα.

Ο επόμενος τομέας αναφέρεται στη γενετική θεραπεία στα σωματικά κύτταρα του ανθρώπου και αν αυτή πρέπει να γίνεται. Ξέρουμε τη θετική επίδραση που έχουν οι έρευνες στον τομέα αυτό όσον αφορά στην αντιμετώπιση πολύ σοβαρών νοσημάτων. Βέβαια, υπάρχουν κάποιοι αυστηροί έλεγχοι για τους τομείς στους οποίους πρέπει αυτό να εφαρμοστεί.

Άλλος τομέας είναι οι γενετικές επεμβάσεις σε γενετικά κύτταρα, άλλος η έρευνα σε έμβρυα και κατά πόσον πρέπει να γίνεται, άλλος η χρησιμοποίηση των εμβρύων για βιομηχανικούς και κερδοσκοπικούς σκοπούς. Το ψήφισμα δηλαδή απαιτεί να καθοριστεί ένα νομικό πλαίσιο κυρώσεων σε περιπτώσεις που χρησιμοποιούνται τα έμβρυα κερδοσκοπικά, κάτι που έχουμε δει να γίνεται κατά κόρον. Μάλιστα στην Αμερική υπάρχει Τράπεζα Πληροφοριών σχετικά με την αγορά ωαρίων, σπερμάτων ή εμβρύων. Εδώ μπαίνουν πάρα πολλά ερωτήματα. Όσον αφορά στην κατάψυξη των εμβρύων: είναι βέβαια σεβαστά τα προβλήματα της στειρότητας και η αντιμετώπισή τους με την τεχνητή γονιμοποίηση. Όμως, σε περίπτωση που ένα ωάριο έχει γονιμοποιηθεί και δεν μπορεί να εμφυτευτεί στη γυναίκα, για πόσο χρονικό διάστημα μπορεί να διατηρηθεί κατεψυγμένο; Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε άλλη λήπτρια, αντί στο συγκεκριμένο άτομο για το οποίο είχε αρχικά προγραμματιστεί; Μπαίνουν ερωτήματα για την κλωνοποίηση είτε σε ζώα είτε σε ανθρώπους. Για την έρευνα και τις εφαρμογές της στον στρατιωτικό τομέα. Το ψήφισμα αναφέρεται συγκεκριμένα στα βιολογικά και στα τοξικά όπλα. Και βέβαια είδαμε και πρόσφατα πόσο επίκαιρο είναι αυτό το θέμα. Και τέλος, τίθενται τα θέματα της ασφαλείας, στα οποία ακροθιγώς αναφέρθηκε ο πρώτος ομιλητής: κατά πόσο υπάρχει ο κίνδυνος σε τέτοιου τύπου ερευνητικά κέντρα να διαφύγουν παθογόνοι οργανισμοί είτε από φυσική καταστροφή είτε από ανθρώπινο σφάλμα;

Αυτό λοιπόν ήταν ένα ψήφισμα που έθετε σοβαρούς περιορισμούς και είχε μια καθαρά αρνητική στάση επισημαίνοντας τους κινδύνους.

Ακολουθεί, το 1989, ψήφισμα σχετικά με τη γονιμοποίηση in vitro και in vivo. Δεν θα πω τίποτε πάνω σ’ αυτό. Τα κείμενα είναι όλα εδώ. Έχει πάρα πολύ ενδιαφέρον, αλλά δεν έχουμε το χρόνο. Θα το διαθέσω στη Γραμματεία του ΙΣΤΑΜΕ, ώστε να μπορεί να το αναζητήσει κάθε ενδιαφερόμενος.

Στη συνέχεια είχαμε μια σειρά από ψηφίσματα που θα αναφέρω επιγραμματικά:

– Ψήφισμα σχετικά με την κλωνοποίηση των ανθρώπινων εμβρύων.

– Ψήφισμα για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από τις εφαρμογές της Βιολογίας και της Ιατρικής.

– Ψήφισμα σχετικά με την κλωνοποίηση ζώων και ανθρώπων.

– Το Μάρτιο του ’97, εντολή της ομάδας Συμβούλων για θέματα Δεοντολογίας Βιοτεχνολογίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

– Ψήφισμα πάλι σχετικά με την κλωνοποίηση του ανθρώπου, διότι υπήρξε ένας επαναπροσδιορισμός σε σχέση με την πορεία και τις νέες ανακαλύψεις στον τομέα αυτό.

– Οδηγία υπ’ αρ. 9844 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για την έννομη προστασία των βιοτεχνολογιών εφευρέσεων -είναι το θέμα που αναφέρατε ως τρίτο παράδειγμα, κύριε Κουμάντε.

– Επίσης ένα ψήφισμα σχετικά με μια απόφαση του Ευρωπαϊκού Γραφείου Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας. Και εδώ ήταν ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας που δόθηκε από το Ευρωπαϊκό Γραφείο κατά λάθος, όπως ανέφεραν, χωρίς να έχουν το δικαίωμα μετά να το πάρουν πίσω. Τελικά το πήραν. Το δίπλωμα είχε δοθεί σε μία ομάδα επιστημόνων του Εδιμβούργου και αφορούσε, δυστυχώς, στη χρήση ζωικών κυττάρων για την παραγωγή εμβρύων, δηλαδή αφορούσε σε τομέα που απαγορευόταν ούτως ή άλλως να δοθεί δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

Και φτάνουμε στο Δεκέμβριο του 2000 όπου προέκυψε η ανάγκη για την σύσταση μιας προσωρινής επιτροπής για την ανθρώπινη γενετική και τις άλλες νέες τεχνολογίες της σύγχρονης Ιατρικής

Πρέπει να σας πω ότι οι 626 Ευρωβουλευτές που απαρτίζουν αυτή τη στιγμή το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, παρά το γεγονός ότι προέρχονται από 15 διαφορετικά κράτη και την Αγγλία που παρουσίασε την Dolly, έβαλαν θέμα για το αν θα προχωρήσουμε με την εφαρμογή τέτοιων τεχνικών σε ανθρώπινα κύτταρα.

Υπάρχουν και εθνικά Κοινοβούλια που είναι πιο μακριά ή πιο κοντά σε τέτοιου είδους προσεγγίσεις.

Υπάρχει λοιπόν ένας βαθύτατος προβληματισμός για το εάν και κατά πόσον θα υπάρξει ένα ψήφισμα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που θα μπορέσει να σταθμίσει τα θετικά και τα αρνητικά αυτών των τεχνικών. Διότι, από τη μια πλευρά, υπάρχει ένας πληθυσμός που νοσεί – και πρέπει αυτό να το πούμε – από κάποιες παθήσεις και τρέφει την ελπίδα ότι τέτοιες τεχνικές θα έρθουν αρωγοί στο πρόβλημά τους, αλλά και θα προφυλάξουν τις επόμενες γενιές. Κι από την άλλη, υπάρχει ο κίνδυνος οι τεχνικές αυτές να χρησιμοποιηθούν για παρεμβάσεις που δεν έχουν να κάνουν με τις ασθένειες αυτές καθαυτές, αλλά με ην προσωπικότητα και με άλλες παραμέτρους που απέχουν πολύ από το να τηρούν την αυστηρή έννοια της ασθένειας.

Αυτή τη στιγμή λοιπόν έχει συσταθεί μια προσωρινή επιτροπή. Είμαι μέλος αυτής της προσωρινής επιτροπής. Θα έχει διάρκεια ενός χρόνου προκειμένου, καλώντας και επιστήμονες και μη κυβερνητικές οργανώσεις που εκπροσωπούν τις διαφορετικές παθήσεις, και νομικούς και φιλοσόφους και ψυχιάτρους, να μπορέσει να συντάξει στο τέλος μία έκθεση και να καταθέσει ένα ψήφισμα που να αντιπροσωπεύει με όσο πιο αντικειμενικό τρόπο γίνεται, τα συμπεράσματα αυτής της επιτροπής.

Νομίζω ότι τις επόμενες δεκαετίες το θέμα αυτό θα μας απασχολήσει πάρα πολλές φορές. Εγώ, με όποια ευκαιρία δοθεί, και με την σύσταση της εθνικής επιτροπής και των αντίστοιχων επιτροπών στα κράτη-μέλη, θα προσπαθήσω να το παρακολουθώ, γιατί θεωρώ ότι εδώ δεν πρόκειται για ζήτημα απλής ενημέρωσης του πολίτη.

Πρέπει με τις σωστές παρεμβάσεις να καταφέρουμε να δημιουργηθεί μια ατομική συνείδηση είτε αυτή αφορά στα τρόφιμα είτε αφορά στο περιβάλλον είτε στην υγεία μας.

Πρόκειται λοιπόν για τη δημιουργία, τη διατήρηση και το σεβασμό αυτής της ατομικής συνείδησης.

Ταξινομημένο σε: Εκδηλώσεις, Ευρωβουλή, Ομιλίες - Χαιρετισμοί · Ετικέτες: